ĐÊM NHẠC HOÀI NIỆM THÁNG TƯ
Phần III
***Lúc này chị Phương Lan lên sân khấu, cùng chồng Nguyễn Ḥa đứng bên cạnh, song ca bản “Đêm Chôn Dầu Vượt Biển”của NS. Châu Đ́nh An, cả hai ăn mặc lam lũ, như thể vừa bước ra từ một đêm vượt biên năm nào. Chỉ nh́n họ thôi, cả khán pḥng cũng lặng đi. V́ ai trong chúng ta, những người từng sống qua thời ấy, mà không nhớ lại cảnh vợ chồng, con cái dắt díu nhau lầm lũi rời quê hương trong bóng tối, chỉ với một hy vọng mong manh là t́m được bến bờ tự do.
Khi họ cất tiếng hát, từng câu từng chữ như mở lại một cánh cửa kư ức mà nhiều người tưởng đă khóa chặt. Đó là tiếng ḷng của những người đàn ông phải bỏ lại sau lưng cả một đời, cả một quê hương. Đó là tiếng nức nở của những người vợ không ngờ có ngày phải chia tay chồng trong một đêm mịt mù, không biết rồi đây ai c̣n ai mất. Đó là tiếng khóc nghẹn của những đứa trẻ chưa hiểu ǵ, chỉ biết nắm chặt tay cha mẹ để không bị sóng cuốn đi.
Trong không gian Hoài Niệm Tháng Tư, bài hát ấy không chỉ là một tiết mục văn nghệ. Nó là một lời chứng. Một lời chứng cho những đêm biển động, cho những chiếc ghe nhỏ bé giữa trùng dương, cho những người đă đi mà không bao giờ đến được bến bờ tự do. Và cũng là lời chứng cho những người đă đến được - nhưng mang theo trong tim cả một đại dương nước mắt.
Tôi ngồi đó, bất động, nghe mà thấy ḷng ḿnh rưng rưng. V́ tôi biết, và mọi chúng ta đều biết: con số đến được bến bờ chỉ là một phần nhỏ. C̣n biết bao nhiêu người đă nằm lại giữa biển khơi, không một nấm mồ, không một lời tiễn biệt. Tháng Tư v́ thế không chỉ là ngày mất nước, mà c̣n là ngày chúng ta mất đi quá nhiều người thân yêu, mất đi cả một phần linh hồn của dân tộc.
*** Kế đến là chị Tuyết Trang bước lên sân khấu, giản dị đến mức tưởng như chị chỉ đang đứng trong pḥng khách của nhà ḿnh. Không chải chuốt, không phô diễn, không cố lấy ḷng ai. Chị chỉ hát, như một người đang kể lại nỗi ḷng của ḿnh cho những người bạn cũ sau bao năm xa xứ.
“Có thấy bơ vơ ngày tháng đợi chờ…” - chị hát không tṛn trịa, đôi chỗ hụt hơi, đôi chỗ không lên được cao độ. Một chút ǵ không mấy tự tin. Nhưng lạ thay, chính sự không hoàn hảo ấy lại làm cho bài hát trở nên chân thật đến nao ḷng. V́ đây không phải là sân khấu để thi thố tài năng. Đây là nơi mỗi người mang đến một bài hát, như chia sẻ một phần đời của ḿnh, để cùng nhau nhớ lại tháng Tư năm ấy.
“Em C̣n Nhớ Mùa Xuân” của Ngô Thụy Miên vốn đă là một bài hát đẹp, lời đẹp, giai điệu đẹp, nỗi buồn cũng đẹp. Nhưng khi chị hát, cái đẹp ấy trở thành một nỗi bâng khuâng rất thật: nỗi nhớ những mùa xuân đă mất, nỗi nhớ một quê hương không c̣n như xưa, nỗi nhớ những tháng ngày bơ vơ giữa cuộc đời mới.
Cả khán pḥng lặng đi, rồi vỗ tay thật lâu. Không phải v́ chị hát hay, mà v́ chị hát bằng trái tim. Và trong không gian Hoài Niệm Tháng Tư, điều đó quư hơn mọi kỹ thuật, mọi hoàn hảo. Bởi chúng ta đến đây không phải để nghe những giọng ca chuyên nghiệp, mà để nghe lại chính ḿnh, nghe lại những mùa xuân đă trôi qua, nghe lại những nỗi bơ vơ mà mỗi người đều từng mang theo khi rời quê hương.
*** Đến phiên anh Quốc Quang tŕnh bày bản “Sai G̣n Bây Giờ Buồn Không Em”, giọng trầm và ấm, là một trong những người được xem là hát hay trong chúng bạn. Anh chọn một bài mà nhiều người trong khán pḥng có lẽ chưa thật quen thuộc, nhưng chỉ cần vài câu đầu, ai cũng cảm nhận được nỗi buồn trong đó: nỗi buồn của một người xa Sài G̣n quá lâu, nhớ quá nhiều, mà không biết quê nhà bây giờ ra sao.
Những câu hát như “Sài G̣n bây giờ buồn không em… em c̣n hong tóc bên thềm… em c̣n đợi chờ ngoài hiên vắng…” không chỉ là lời hỏi một người con gái. Đó là lời hỏi cho một thành phố. Một thành phố từng là tuổi trẻ, là t́nh yêu, là hơi thở của biết bao người trong chúng ta. Hơn một lần anh hứa sẽ quay về - nhưng mười năm, hai mươi năm, rồi cả đời… ngày ấy vẫn xa xôi.
Bản nhạc, theo cảm nhận của tôi, không phải là một tác phẩm xuất sắc. Nó chỉ xoay quanh thương nhớ, chia ly, nuối tiếc. Nhưng chính v́ vậy mà nó lại hợp với không gian Hoài Niệm Tháng Tư. V́ tháng Tư nào mà không có những nỗi buồn như thế. Người đi th́ thương nhớ đă nhiều, nhưng người ở lại mới là người mang nỗi buồn dài nhất, nỗi buồn nh́n thành phố đổi thay, nh́n những ǵ thân yêu dần mất đi trong cái tên mới vô cảm.
Anh hát không cố phô diễn, chỉ để cho giọng trầm ấm của ḿnh chảy theo từng câu chữ. Và chính sự chân thật ấy làm người nghe lặng đi. Không phải v́ bài hát hay, mà v́ nó gợi lại một câu hỏi mà mỗi người Việt xa xứ đều từng tự hỏi trong ḷng: “Sài G̣n bây giờ… buồn không?”
*** Một cặp bạn cùng một lứa trong ĐH YK, anh Lê Hồng Sơn và anh Phạm Quang Tố, bước lên sân khấu. Họ không ăn mặc cầu kỳ, không diễn, không cố làm cho hay. Họ chỉ đứng cạnh nhau - như hai người lính đứng cạnh nhau trong một ngày định mệnh. Trước khi hát “Giă Từ Vũ Khí”, anh Quang Tố thay mặt bạn ḿnh và các bạn đồng khóa gởi lời chúc sớm b́nh phục đến một người bạn chung là anh Vũ Quốc Phong. Bài hát ấy vốn đă đẹp, đă buồn, đă mang theo cả một trời tâm sự của người lính. Nhưng khi được hát bởi hai người bạn từng cùng tuổi trẻ, cùng giảng đường, cùng khoác áo lính… nó trở thành một lời tiễn biệt không chỉ dành cho vũ khí, mà dành cho cả một thời thanh xuân.
Theo tinh thần của bài hát, người lính trong câu chuyện được cho về nhà v́ đất nước đă thanh b́nh. Một giấc mơ giản dị mà bất cứ người lính nào cũng từng mang trong tim: “Rồi anh sẽ dựng căn nhà xưa - Rồi anh sẽ đón cha mẹ về - Rồi anh sẽ sang thăm nhà em – Với miếng cau, với miếng trầu- Ta làm lại từ đầu…”. Nhưng chúng ta, những người đă sống qua tháng Tư 1975, đều biết rằng giấc mơ ấy chưa bao giờ thành sự thật
Thay v́ ḥa b́nh, là những trại tù cải tạo. Thay v́ đoàn tụ, là chia ly. Thay v́ ấm no hạnh phúc, là nghèo đói phân chia ngụy quân ngụy quyền, là hộ khẩu, phiếu thực phẩm, hợp tác xă, là kinh tế mới, đổi tiền, là chiến dịch đánh tư sản mại bản. Để xuống hồ cả nước…
Thay v́ được trở về trong danh dự, là những năm tháng nhục nhă, đói khát, bị đối xử như kẻ thù ngay trên chính quê hương ḿnh. Làm ǵ có “C̣n ṿng tay mở rộng thương mến bao la” - làm ǵ có “Bếp ai lên khói ấm t́nh người – Bát cơm rau thắm mối t́nh quê…”
V́ thế, khi hai người bạn hát “Giă Từ Vũ Khí”, cả khán pḥng lặng đi. Không ai nghe bài hát ấy như một bản nhạc nữa. Người ta nghe nó như nghe lại chính cuộc đời của ḿnh - cuộc đổi đời của những người lính đă chiến đấu trong danh dự, nhưng lại bị lịch sử đối xử quá tàn nhẫn.
Trong không gian Hoài Niệm Tháng Tư, bài hát ấy trở thành một lời tưởng niệm cho cả một thế hệ quân nhân Miền Nam. Một thế hệ đă hy sinh tuổi trẻ, hy sinh tương lai, hy sinh cả cuộc đời… để rồi phải giă từ vũ khí trong một hoàn cảnh mà không một ai trong họ từng tưởng tượng. Và khi hai người bạn đứng cạnh nhau hát, tôi thấy trong mắt họ, và trong mắt nhiều người, một nỗi buồn khó gọi thành tên: nỗi buồn của những người đă mất nước, mất bạn bè, mất cả một phần linh hồn của ḿnh vào tháng Tư năm ấy.
*** Đến lượt Phan Minh Châu, người chung nhà, chung pḥng với tôi bước lên sân khấu. Không phô diễn, không t́m cách gây ấn tượng, chỉ muốn góp một phần nhỏ của ḿnh vào Hoài Niệm Tháng Tư, như bao người khác trong buổi tối hôm nay. Nàng hát với sự b́nh tĩnh, thận trọng, như thể mỗi câu hát là một kỷ niệm được nâng niu, sợ làm rơi vỡ.
“Đă Một Lần” của bác sĩ Nhảy Dù Phạm Gia Cổn vốn là một bài hát sâu sắc, viết về một cuộc t́nh biết trước sẽ đau đớn, biết trước sẽ mất nhau v́ chiến tranh. Người lính trong bài hát không hứa hẹn điều ǵ, không trách móc điều ǵ — chỉ xin người ḿnh thương đừng buồn, đừng trách, v́ không ai có lỗi. Chiến tranh mới là kẻ cướp đi tất cả.
Khi nàng hát những câu “trách chi người ai lỗi ai… trách chi người thôi đă xa nhau kiếp này”, cả khán pḥng lặng đi phần nào. Không phải v́ giọng hát hoàn hảo, mà v́ lời ca ấy chạm đúng vào nỗi đau của một thế hệ đă yêu trong bất trắc, đă sống trong chia ly, và đă mất nhau không phải v́ hết thương, mà v́ thời cuộc quá nghiệt ngă.
Đến câu cuối “để mùi thơm khăn áo đi vào cổ tích tôi”, tôi thấy trong mắt nhiều người ánh lên một nỗi buồn rất cũ - nỗi buồn của những cuộc t́nh đă hóa thành kỷ niệm, của những người đă ra đi mà không bao giờ trở lại, của những người ở lại chỉ c̣n biết giữ mùi hương trong kư ức như một thứ cổ tích riêng của đời ḿnh.
Trong không gian Hoài Niệm Tháng Tư, tiết mục ấy không chỉ là một bài hát. Nó là cảm thông và tri ân những mối t́nh đă tan vỡ v́ chiến tranh. Là một lời nhắc rằng tháng Tư không chỉ cướp đi một đất nước - mà c̣n cướp đi biết bao cuộc đời, biết bao t́nh yêu, biết bao hạnh phúc lẽ ra đă có thể trọn vẹn.
***Đến phiên anh Nguyễn Dậu trong ca khúc “Chiều Mưa Biên Giới”của NS Đại Tá Nguyễn Văn Đông. Tóc anh bạc nhiều hơn tóc đen, có dáng hơi khom của người đă đi qua trên ba phần tư của thế kỷ, tŕnh diễn bài “Chiều Mưa Biên Giới”. Khi anh cầm micro, cả khán pḥng bỗng im lặng. V́ ai cũng biết: có những bài hát chỉ thật sự đúng khi được hát bởi một người đă nếm đủ vị đời - ngọt, đắng, vui buồn, mất mát, và cả những điều không bao giờ nói thành lời, chỉ âm ỷ trong ḷng.
Anh hát về người lính nơi biên giới, hát bằng giọng của một người đă từng đứng giữa mưa rừng, đă từng nh́n bạn bè đi mà không trở về. Khi anh cất cao “người đi khu chiến thương người hậu phương”, giọng anh như nghẹn lại. Không phải v́ kỹ thuật, mà v́ sự thật: cả một thế hệ đă sống như thế, thương nhau mà không dám thề nguyền, nhớ nhau mà chỉ nh́n trăng thầm nguyện ước.
Đến đoạn “màu áo gởi ra sa trường”, giọng anh khẽ run. Không biết là v́ tuổi tác hay v́ kư ức. Nhưng chính cái run ấy mới làm người ta rưng rưng. V́ ai cũng hiểu: màu áo ấy không chỉ là quân phục. Nó là tuổi trẻ, là lời hứa, là hy vọng mong manh rằng rồi sẽ có ngày trở về.
Đến câu “ḷng trần c̣n tơ vương khanh tướng”, anh như là h́nh ảnh một quân nhân trẻ năm nào - đứng giữa mưa, giữa gió, giữa tiếng đại bác, ḷng sắc son với lời thề sông núi, nhưng vẫn hướng về một mái nhà, một người thương, một buổi chiều b́nh yên ngắn ngủi – nhưng chính anh đang ở đây, giữ vững cho một hậu phương b́nh an. Để rồi “đường trần mưa bay gió cuốn”… tất cả bị cuốn đi, mất hết. Như chính cuộc đời của biết bao người lính sau Tháng Tư thăng trầm ấy.
Anh hát xong, cúi đầu, và cám ơn 2 nhạc sĩ giúp anh. Không ai vỗ tay ngay, mọi người đang đăm chiêu trong một nỗi nghẹn. Trong khoảnh khắc ấy, Hoài Niệm Tháng Tư đúng là một buổi tưởng niệm. Một lời tri ân. Một lời xin lỗi muộn màng gửi đến những người đă đi qua chiến tranh với quá nhiều điều dang dở.
***Trong hành tŕnh của Hoài Niệm Tháng Tư, nơi những câu chuyện chia ly, mất mát và hành tŕnh vượt biển thường phủ lên không gian một lớp sương trầm, anh chị Thanh Mai & Ngọc Quí bước lên sân khấu, song ca “Ghé Bến Sài G̣n” trong điệu Paso rộn ràng. Giai điệu tươi sáng, nhịp điệu vui nhộn, nụ cười tự nhiên của hai người làm cả hội trường bừng lên sắc màu của một Sài G̣n trước biến cố, từng rộn ràng, trẻ trung, cuộc sống tràn đầy tiếng cười, những buổi thanh b́nh ngày cũ.
Họ hát như để chia sẻ niềm vui ấy với mọi người. Chính sự giản dị đó lại khiến khán giả thích thú, cảm thấy thư giăn, như được ghé lại một bến xưa, Trong ḍng chảy của Hoài Niệm Tháng Tư, tiết mục này giống như một nhịp sáng, một khoảng nghỉ nhẹ để mọi người nhớ rằng bên cạnh mất mát và chia ĺa, Sài G̣n của chúng ta từng là thành phố của niềm vui, của những buổi chiều hẹn ḥ, của những bước chân Paso trên sàn nhảy, của t́nh yêu đôi lứa rất đỗi b́nh thường và đẹp. Một Sài G̣n mà chúng ta giữ trong tim, để không quên ḿnh đă từng có một thành phố đẹp, một quê hương đáng sống như thế.
*** Trong chương tŕnh Hoài Niệm Tháng Tư, tôi có sẵn bài “Sai G̣n Thuở Đó Làm Sao Quên” chuẩn bị khá kỹ để cùng nhau chia sẻ. Tiếc rằng chỉ vài ngày trước chương tŕnh, tôi bị cảm nặng, mất giọng và không thể tŕnh bày bài hát như dự định. Nhưng tôi vẫn muốn nhắc đến nó, như một lời cám ơn dành cho nhạc sĩ Lê Khắc B́nh, một y sĩ Không Quân, và bạn cùng lứa trong Quân Y với tôi, sáng tác một bản nhạc rất tuyệt vời.
Bản nhạc này, không chỉ hay v́ giai điệu, mà đáng được nêu lên v́ nó là một phần kư ức của người cùng một thế hệ, những người đă đi qua chiến tranh với trái tim xót xa thân phận trong nỗi nhớ Sài G̣n không bao giờ nguôi.
Sài G̣n là đây sao em? Lạ sao giọng nói người không quen!
Sài G̣n ngày xưa đâu em? Mộng mơ ngày tháng tuổi hoa niên
Sai G̣n ngày xưa đâu em? Từng con đường phố ḿnh thân quen
Người trở về ngỡ ngàng trên quê cũ - Bước cô đơn giữa ḷng phố đầy người
Gửi t́nh về bạn bè bao năm cũ - Nắng Sài G̣n Mưa Sài G̣n
Sài G̣n Thuở đó - làm sao quên.
Sài G̣n ngày xưa ấy không c̣n nữa. Người trở về đứng giữa phố đông mà thấy ḿnh lạc lơng. Những kỷ niệm xôn xao bỗng trở thành điều khó t́m. Câu hỏi “Sài G̣n là đây sao em?” không chỉ là nỗi ngỡ ngàng - mà là nỗi đau của một người mất quê, mất tất cả. Ngay trên chính quê hương ḿnh. Đây là những lời hát với tất cả ḷng thương nhớ, hoài niệm của một đời người lưu vong: Sài G̣n thuở đó - với nắng, với mưa, những con đường thân quen, với tuổi trẻ và những điều đẹp đẽ nhất - làm sao mà quên được.
Xin mời các bạn ḿnh cùng vào link này nghe bản nhạc Sài G̣n Thuở Đó Làm Sao Quên – do chính tác giả bài nhạc Lê Khắc B́nh tŕnh bày.
https://youtu.be/-shwXlcVuNY?si=Ds84DEcOB9ab35oY
Các bạn đọc thân mến,
Sau hơn ba mươi ca khúc được cất lên trong chương tŕnh Hoài Niệm Tháng Tư, mỗi bài là một cánh cửa mở đưa chúng ta vào một hành tŕnh của kư ức - những kư ức không chỉ thuộc về riêng ai, mà thuộc về cả một thế hệ đă sống, đă mất, đă vượt thoát, và đă dựng lại cuộc đời từ những đổ nát của lịch sử. Mỗi bài hát là một chứng tích. Một lời kể. Một nén hương. Một lời tri ân. Một nhịp thở của những năm tháng không hề quên.
Chúng ta đă nghe những khúc hát của chia ly đoàn tụ, của biển đêm và trại tù, của những con đường Sài G̣n xưa c̣n in dấu chân tuổi trẻ. Chúng ta cũng đă nghe những giai điệu trong sáng, những Paso rộn ràng, những tiếng hát b́nh dị của bạn bè, của những người đă đi qua chiến tranh với trái tim c̣n nguyên vẹn t́nh người. Tất cả ḥa lại thành một ḍng chảy, vừa bi thương, vừa kiêu hănh, của những người biết đứng dậy, biết giữ lấy phẩm giá, và biết trân trọng những ǵ đă mất. Dù đều trắng tay lúc ra đi.
Hoài Niệm Tháng Tư không phải chỉ để khơi lại nỗi buồn. Cũng không phải để nuôi hận thù. Hoài Niệm Tháng Tư là để chúng ta nh́n lại ḿnh, nh́n lại những ǵ đă nâng đỡ chúng ta suốt nửa đời người: t́nh gia đ́nh, t́nh đồng đội, t́nh bạn, ḷng biết ơn với nước sở tại đă cưu mang chúng ḿnh, t́nh tha nhân…và t́nh quê hương. Để biết, dù trải qua bao mất mát chúng ta vẫn có một sức sống bền bỉ, biết thương yêu nhau, tha thứ nhau, biết giữ phẩm giá, biết trân trọng những ǵ đă mất và biết giá trị của Tư Do. Và cũng để khẳng định, dù lịch sử có bị đổi thay, dù Sài G̣n hôm nay không là Sài G̣n của ngày xưa, th́ Sài G̣n thuở đó - với nắng, với mưa, với tuổi trẻ, với t́nh người chân thật và những điều đẹp đẽ nhất - vẫn luôn nằm sâu đậm trong ḷng chúng ta.
Chúng ta đă hát để nói lên chúng ta từng có một quê hương đẹp đến thế.
Và chúng ta đă hát để những người đă nằm xuống, những người đă đi xa, những người c̣n ở lại — đều được gọi tên bằng sự trân trọng.
Hoài Niệm Tháng Tư tạm khép lại ở đây, như một trang kư ức - nhưng không bao giờ vĩnh viễn đóng lại trong tim. Của từng chúng ta. Dù những câu chuyện, những giai điệu, và những kư ức, vẫn sẽ tiếp tục sống trong mỗi chúng ta, như một lời nhắc nhở: Có những điều, dù thời gian có trôi bao lâu, vẫn không thể nào quên.
Cho phần kết được thêm chút hương hoa, tôi xin chia sẻ bài thơ sau đây:
THÁNG TƯ HOÀI NIỆM
Tháng Tư gợi bóng quê nhà,
Mưa xưa giọt nhỏ nhạt nḥa nỗi riêng.
Sài G̣n thuở ấy dịu hiền,
Nắng soi mái tóc, gió nghiêng phận người.
Sài G̣n thuở ấy c̣n nguyên
T́nh xưa c̣n đó…nằm yên trong ḷng
Bạn bè một thuở xa xôi,
Tên ai gọi lại giữa trời lưu vong.
Hát lên giữ chút hương ḷng,
Giữ câu thương ái giữa ḍng tháng Tư.
Hát lên để nhớ một thời,
Để thương những kẻ ră rời biển đêm.
Dẫu qua mấy bận nắng mưa,
Vẫn nghe quê cũ như vừa hôm qua.
Khép trang hoài niệm mặn mà,
Mà câu thương nhớ… vẫn nằm trong tim.
Vĩnh Chánh tường Thuật
Chương tŕnh HOÀI NIỆM THÁNG TƯ - ngày 19 tháng Tư 2026
Tổ chức tại pḥng nhạc CAFE PHƯợNG TÍM